Przypuszcza si\u0119, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 swojej wiedzy medycznej ludzie zaczerpn\u0119li od zwierz\u0105t.
\nZio\u0142olecznictwo to nie jest ludzki wynalazek. Stosuj\u0105 je r\u00f3\u017cne gatunki zwierz\u0105t \u2013 ma\u0142py, s\u0142onie, a nawet owady. Cz\u0142owiek za\u015b nauczy\u0142 si\u0119 je podpatrywa\u0107.<\/p>\n
Pawiany czakma jadaj\u0105 ma\u0142e ilo\u015bci ro\u015blin z rodziny wilczomleczowatych, kt\u00f3re dzia\u0142aj\u0105 na nie pobudzaj\u0105co jak espresso.
\nSzympansy, gdy cierpi\u0105 na rostr\u00f3j \u017co\u0142\u0105dka, po\u0142ykaj\u0105 ziemi\u0119 z kopca termit\u00f3w.<\/p>\n
Neandertalczycy najcz\u0119\u015bciej s\u0105 przedstawiani jako duzi, silnie umi\u0119\u015bnieni i jedz\u0105cy niemal wy\u0142\u0105cznie mi\u0119so ludzie. O ile ich kulturystyczna postura nie budzi raczej w\u0105tpliwo\u015bci, o tyle najnowsze badania hiszpa\u0144skich i brytyjskich naukowc\u00f3w rzucaj\u0105 troch\u0119 \u015bwiat\u0142a na diet\u0119 naszych kuzyn\u00f3w.<\/p>\n
Uczeni przeanalizowali bardzo dok\u0142adnie kamie\u0144 pochodz\u0105cy z z\u0119b\u00f3w neandertalczyk\u00f3w i doszli do wniosku, \u017ce jedli oni ch\u0119tnie m.in. warzywa i orzechy. A przynajmniej tak robili mieszka\u0144cy jaskini El Sidron na p\u00f3\u0142nocy Hiszpanii, gdzie w 1994 r. odkryto fragmenty szkielet\u00f3w 13 przedstawicieli gatunku Homo neanderthalensis pochodz\u0105cych sprzed ok. 50 tys. lat (ostatni neandertalczycy znikn\u0119li z teren\u00f3w Europy mniej wi\u0119cej 25 tys. lat p\u00f3\u017aniej). Dzi\u0119ki precyzyjnym metodom analitycznym uda\u0142o si\u0119 zidentyfikowa\u0107 gatunki ro\u015blin, kt\u00f3re smakowa\u0142y ludziom z El Sidron. Znalaz\u0142y si\u0119 w\u015br\u00f3d nich ro\u015bliny o bardzo ma\u0142ej warto\u015bci od\u017cywczej i gorzkim smaku (\u017ce go rozpoznawali, tak jak my, wiemy dzi\u0119ki zidentyfikowaniu w DNA neandertalczyk\u00f3w genu odpowiadaj\u0105cego m.in. za t\u0119 zdolno\u015b\u0107) \u2013 krwawnik pospolity oraz rumianek. A wi\u0119c te, kt\u00f3re maj\u0105, znane od bardzo dawna i naszemu gatunkowi, w\u0142a\u015bciwo\u015bci lecznicze \u2013 przeciwzapalne, przeciwkrwotoczne, bakteriob\u00f3jcze, przeciwskurczowe, przeciwalergiczne oraz pobudzaj\u0105ce wydzielanie sok\u00f3w trawiennych i \u017c\u00f3\u0142ci.<\/p>\n
Dr Stephen Buckley z University of York, wsp\u00f3\u0142autor bada\u0144 z\u0119b\u00f3w z El Sidron, uwa\u017ca to za dow\u00f3d \u015bwiadomego stosowania zi\u00f3\u0142 w celach leczniczych. Wypowied\u017a t\u0119 podchwyci\u0142y szybko media, m.in. znany tygodnik popularnonaukowy \u201eNew Scientist\u201d, kt\u00f3ry pisa\u0142 niedawno: \u201eNeandertalczycy posiadali wiedz\u0119 zio\u0142olecznicz\u0105\u201d. Nasi kuzyni byli niew\u0105tpliwie inteligentnymi istotami, ale czy na pewno umiej\u0119tno\u015b\u0107 wykorzystywania ro\u015blin do samoleczenia jest cech\u0105 unikatow\u0105 w \u015bwiecie zwierz\u0105t? Przyjrzenie si\u0119 w tej kwestii innym gatunkom, o niepor\u00f3wnanie mniejszych zdolno\u015bciach poznawczych, prowadzi do zaskakuj\u0105cych wniosk\u00f3w.<\/p>\n
Ma\u0142pie leki<\/p>\n
Jednym z pierwszych naukowc\u00f3w, kt\u00f3ry powa\u017cnie przyjrza\u0142 si\u0119 sposobom radzenia sobie zwierz\u0105t z chorobami, by\u0142 prof. Richard Wrangham, s\u0142ynny brytyjski badacz \u017cycia szympans\u00f3w z Harvard University. Wraz z innym uczonym, prof. Eloyem Rodriguezem z Cornell University, wprowadzi\u0142 on do nauki poj\u0119cie zoopharmacognosy (zoofarmakognozji) \u2013 czyli zwierz\u0119cej (\u201ezoo\u201d) wiedzy (\u201egnosy\u201d) na temat lek\u00f3w (\u201epharmaco\u201d). Chodzi\u0142o o mniej lub bardziej intencjonalne stosowanie przez r\u00f3\u017cne zwierz\u0119ta ro\u015blin w celu pozbycia si\u0119 paso\u017cyt\u00f3w i \u0142agodzenia nieprzyjemnych objaw\u00f3w chor\u00f3b.<\/p>\n
Wrangham pierwsze obserwacje na ten temat poczyni\u0142 w\u015br\u00f3d \u017cyj\u0105cych dziko szympans\u00f3w. W swojej ksi\u0105\u017cce \u201eDemoniczne samce\u201d (PIW, 1999 r.) pisa\u0142: \u201eMatka jest spokojna, widz\u0105c, \u017ce jej c\u00f3rka jest szcz\u0119\u015bliwa, lecz sama nie czuje si\u0119 dobrze. Ma biegunk\u0119. Spostrzega znajomy krzew, lecznicze zio\u0142o na przypad\u0142o\u015bci \u017co\u0142\u0105dka. Rusza, aby do niego dotrze\u0107, \u015bci\u0105ga w d\u00f3\u0142 ko\u0144ce ga\u0142\u0119zi i sp\u0119dza kilka nieprzyjemnych minut, \u017cuj\u0105c zielony rdze\u0144. Sok jest wstr\u0119tnie gorzki, normalnie by czego\u015b takiego nawet nie tkn\u0119\u0142a, teraz jednak zmusza si\u0119 do po\u0142kni\u0119cia lekarstwa. Wkr\u00f3tce poczuje si\u0119 lepiej\u201d.<\/p>\n
Badania wykaza\u0142y, \u017ce szympansy (i to obydwa gatunki \u2013 zwyczajne oraz bonobo), jak r\u00f3wnie\u017c goryle wykorzystuj\u0105 w celach leczniczych r\u00f3\u017cne ro\u015bliny. Jedn\u0105 z nich z pewno\u015bci\u0105 jest Vernonia amygdalina, dzia\u0142aj\u0105ca zab\u00f3jczo na paso\u017cytuj\u0105ce w przewodzie pokarmowym nicienie. Kolejny przyk\u0142ad to kora Gongronema latifolium, po kt\u00f3r\u0105, od czasu do czasu, si\u0119gaj\u0105 szympansy z Gwinei Bissau \u2013 po to, by pozby\u0107 si\u0119 kolki, b\u00f3l\u00f3w brzucha oraz objaw\u00f3w spowodowanych przez paso\u017cyty przewodu pokarmowego.<\/p>\n
Na to, \u017ce ma\u0142py przejawiaj\u0105 zaskakuj\u0105ce umiej\u0119tno\u015bci samoleczenia, wskazuj\u0105 r\u00f3wnie\u017c obserwacje przeprowadzone w\u015br\u00f3d zwierz\u0105t \u017cyj\u0105cych w niewoli. W 1987 r. dw\u00f3ch ameryka\u0144skich naukowc\u00f3w opisa\u0142o na \u0142amach periodyku \u201eHuman Evolution\u201d samic\u0119 kapucynki czubatej, kt\u00f3ra wpad\u0142a na pomys\u0142, by za pomoc\u0105 kijka nak\u0142ada\u0107 na rany bardzo s\u0142odki syrop kukurydziany. Nie tylko jednak ma\u0142py wykazuj\u0105 si\u0119 lecznicz\u0105 pomys\u0142owo\u015bci\u0105. Naukowcy wymieniaj\u0105 wiele gatunk\u00f3w zwierz\u0105t, kt\u00f3re stosuj\u0105 r\u00f3\u017cne metody samoleczenia \u2013 niekt\u00f3re z nich tak ewolucyjnie odleg\u0142e od nas, w dodatku obdarzone o wiele mniej skomplikowanym systemem nerwowym, jak g\u0105sienice ciem (patrz ramka).<\/p>\n
Recepta je\u017cozwierza<\/p>\n
Zjawisko zoofarmakognozji, cho\u0107 robi spore wra\u017cenie (medycyna wydawa\u0142a si\u0119 bowiem wynalazkiem cz\u0142owieka), dla ewolucjonist\u00f3w nie jest raczej zaskakuj\u0105ce. Wy\u015bcig pomi\u0119dzy paso\u017cytami a ich ofiarami trwa od zamierzch\u0142ych czas\u00f3w historii \u017cycia na Ziemi. Najprawdopodobniej jego rezultatem jest powstanie podzia\u0142u na p\u0142cie (chodzi o mieszanie gen\u00f3w, dzi\u0119ki czemu potomstwo ma bardziej unikatowy system obronny) i wszystkich zwi\u0105zanych z tym konsekwencji. Ro\u015bliny za\u015b na skutek tego wy\u015bcigu zacz\u0119\u0142y wytwarza\u0107 r\u00f3\u017cne substancje maj\u0105ce chroni\u0107 je przed paso\u017cytami lub konsumentami. Zatem jedynie kwesti\u0105 czasu by\u0142o to, kiedy zwierz\u0119ta \u201eodkryj\u0105\u201d przez przypadek lecznicze w\u0142a\u015bciwo\u015bci ro\u015blinnych substancji i wykorzystaj\u0105 do w\u0142asnych cel\u00f3w.<\/p>\n
Co ciekawe, ludzie cz\u0119\u015b\u0107 swojej wiedzy medycznej zapewne przej\u0119li w\u0142a\u015bnie od zwierz\u0105t. Prof. Michael Huffman z Kyoto University przytacza w jednej ze swoich publikacji histori\u0119 opowiedzian\u0105 mu przez cz\u0142onka ludu Tongwe \u017cyj\u0105cego w Tanzanii. Nauczy\u0142 si\u0119 on leczy\u0107 krwawe biegunki dzi\u0119ki\u2026 je\u017cozwierzom. Ot\u00f3\u017c pewnego razu podczas polowania m\u0119\u017cczyzna ten zabi\u0142 samic\u0119, kt\u00f3ra mia\u0142a m\u0142ode. Zabra\u0142 je wi\u0119c do wioski, ale okaza\u0142o si\u0119, \u017ce cierpia\u0142y na krwaw\u0105 biegunk\u0119. Pewnego dnia jeden z chorych je\u017cozwierzy wymkn\u0105\u0142 si\u0119 z klatki, a \u00f3w my\u015bliwy pod\u0105\u017cy\u0142 za nim. I zobaczy\u0142, jak wygrzebuje i po\u0142yka korzenie jednej z afryka\u0144skich ro\u015blin motylkowatych, dzi\u0119ki czemu biegunka szybko min\u0119\u0142a. Wcze\u015bniej ludzie Tongwe omijali t\u0119 ro\u015blin\u0119, gdy\u017c znali wy\u0142\u0105cznie jej z\u0142e skutki. Ale teraz okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jej ma\u0142e ilo\u015bci mog\u0105 leczy\u0107 krwawe biegunki. Ludzie Tongwe zacz\u0119li te\u017c stosowa\u0107 inne zio\u0142o na rozstr\u00f3j \u017co\u0142\u0105dka, podpatrzywszy to u s\u0142oni.<\/p>\n
By\u0107 mo\u017ce wi\u0119c pocz\u0105tki ludzkiej medycyny opiera\u0142y si\u0119 nie na oryginalnych wynalazkach gatunku Homo sapiens, ale na podpatrywaniu zwierz\u0105t.<\/p>\n
Lecznicza lista przeboj\u00f3w<\/p>\n
\u2022 \u017byrafy w Afryce Po\u0142udniowej, s\u0142onie, szympansy, papugi, goryle i nosoro\u017cce po\u0142ykaj\u0105 ziemi\u0119 z kopc\u00f3w termit\u00f3w zawieraj\u0105c\u0105 glin\u0119. A post\u0119puj\u0105 tak, gdy cierpi\u0105 na rozstr\u00f3j \u017co\u0142\u0105dka. Badania wykaza\u0142y, \u017ce glina ma w\u0142a\u015bciwo\u015bci absorbuj\u0105ce \u2013 poch\u0142ania bakteryjne i ro\u015blinne toksyny. Zawiera r\u00f3wnie\u017c minera\u0142 kaolinit, wykorzystywany w przemy\u015ble farmaceutycznym jako sk\u0142adnik lek\u00f3w przeciwko biegunce.<\/p>\n
\u2022 Bia\u0142e sifaki (gatunek ma\u0142piatek z Madagaskaru) jedz\u0105 li\u015bcie i kor\u0119 figowc\u00f3w i tamaryndowc\u00f3w na kilka tygodni przed urodzeniem potomka. Ma\u0142e dawki zawartych w nich tanin stymuluj\u0105 produkcj\u0119 mleka oraz zabijaj\u0105 paso\u017cyty przewodu pokarmowego. U sifak\u00f3w praktykuj\u0105cych tego typu zachowania zaobserwowano mniej poronie\u0144.<\/p>\n
\u2022 G\u0105sienice ameryka\u0144skiej \u0107my Grammia geneura atakowane s\u0105 przez paso\u017cytnicze owady z rz\u0119du b\u0142onk\u00f3wek, kt\u00f3re sk\u0142adaj\u0105 w nich jaja. Wykluwaj\u0105ce si\u0119 larwy zjadaj\u0105 \u017cywcem g\u0105sienice. Ale w 2005 r. entomologowie z University of Arizona zaobserwowali, \u017ce Grammia geneura nauczy\u0142y si\u0119 zjada\u0107 li\u015bcie pewnych ro\u015blin, niemaj\u0105cych dla nich od\u017cywczej warto\u015bci, za to zawieraj\u0105cych substancje (alkaloidy) zab\u00f3jcze dla muszych larw.<\/p>\n
\u2022 Pawiany czakma z Afryki Po\u0142udniowej od czasu do czasu zjadaj\u0105 ma\u0142e ilo\u015bci ro\u015blin z rodziny wilczomleczowatych. Maj\u0105 one w\u0142a\u015bciwo\u015bci stymuluj\u0105ce, wi\u0119c by\u0107 mo\u017ce dla ma\u0142p stanowi\u0105 odpowiednik pobudzaj\u0105cego espresso lub energetyzuj\u0105cych napoj\u00f3w.<\/p>\n
\u2022 S\u0142onie afryka\u0144skie, a dok\u0142adnie s\u0142onice, pod koniec trwaj\u0105cej a\u017c dwa lata ci\u0105\u017cy (noworodek wa\u017cy ok. 100 kg) si\u0119gaj\u0105 po li\u015bcie ro\u015blin z rodziny og\u00f3recznikowatych. Prawdopodobnie u\u0142atwiaj\u0105 one przyj\u015bcie na \u015bwiat s\u0142oni\u0105tka. W Kenii ci\u0119\u017carne kobiety u\u017cywaj\u0105 bowiem wywaru z kory lub zielonych cz\u0119\u015bci og\u00f3recznikowatych, by wywo\u0142a\u0107 por\u00f3d albo, gdy nie chc\u0105 rodzi\u0107 i zrobi\u0105 to odpowiednio wcze\u015bnie, poronienie.<\/p>\n
Kapucynki oliwkowe \u017cyj\u0105ce w lasach deszczowych Wenezueli znalaz\u0142y spos\u00f3b odganiania od siebie komar\u00f3w. W tym celu \u0142api\u0105 wije z gatunku Orthoporus dorsovittatus i nacieraj\u0105 nimi sier\u015b\u0107. Stawonogi te produkuj\u0105 zwi\u0105zki organiczne (benzochinony) maj\u0105ce w\u0142a\u015bciwo\u015bci odstraszaj\u0105ce owady.<\/p>\n
\u2022 Szympansy \u017cyj\u0105ce w lasach Tanzanii po\u0142ykaj\u0105 ca\u0142e li\u015bcie ro\u015bliny z gatunku Aspilia africana. Podra\u017cniaj\u0105 one \u017co\u0142\u0105dek, co prowadzi do biegunki. Dzi\u0119ki niej nasi ma\u0142pi kuzyni pozbywaj\u0105 si\u0119 paso\u017cytniczych robak\u00f3w z przewodu pokarmowego.<\/p>\n
\u2022 Nowik ciemnostopy, czyli gryzo\u0144 z rodziny chomikowatych wyst\u0119puj\u0105cy w Ameryce P\u00f3\u0142nocnej, znalaz\u0142 spos\u00f3b na pozbywanie si\u0119 ze swoich gniazd pche\u0142, kleszczy i roztoczy. W 2002 r. naukowcy z Vassar College wykazali, \u017ce owe ma\u0142e ssaki u\u017cywaj\u0105 w tym celu li\u015bci laurowych, kt\u00f3re zwil\u017caj\u0105, by uwolni\u0107 odka\u017caj\u0105ce substancje zawarte w ro\u015blinie.<\/p>\n
\u2022 Europejskie szpaki zwyczajne w celu pozbycia si\u0119 paso\u017cyt\u00f3w \u017cyj\u0105cych w ich pi\u00f3rach, przede wszystkim wszy i roztoczy, \u0142api\u0105 i rozgniataj\u0105 mr\u00f3wki. Nast\u0119pnie intensywnie wycieraj\u0105 si\u0119 o nie. Ma to na celu wtarcie w pi\u00f3ra kwasu mr\u00f3wkowego posiadaj\u0105cego silne w\u0142a\u015bciwo\u015bci owado-, grzybo- i bakteriob\u00f3jcze. Substancja ta dzia\u0142a r\u00f3wnie\u017c odstraszaj\u0105co na owady. Podobn\u0105 sztuczk\u0119 stosuj\u0105 r\u00f3wnie\u017c inne gatunki ptak\u00f3w, wiewi\u00f3rki, koty i ma\u0142py.<\/p>\n
Na podstawie magazynu \u201eCosmos\u201d (01\/2011)
\nPolityka 51-52.2012 (2888) z dnia 19.12.2012; Nauka; s. 108
\nOryginalny tytu\u0142 tekstu: „Medycyna braci mniejszych”<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Przypuszcza si\u0119, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 swojej wiedzy medycznej ludzie zaczerpn\u0119li od zwierz\u0105t. Zio\u0142olecznictwo to nie jest ludzki wynalazek. Stosuj\u0105 je r\u00f3\u017cne gatunki zwierz\u0105t \u2013 ma\u0142py, s\u0142onie, a nawet owady. Cz\u0142owiek za\u015b nauczy\u0142 si\u0119 je podpatrywa\u0107. Pawiany czakma jadaj\u0105 ma\u0142e ilo\u015bci ro\u015blin z rodziny wilczomleczowatych, kt\u00f3re dzia\u0142aj\u0105 na nie pobudzaj\u0105co jak espresso. Szympansy, gdy cierpi\u0105 na rostr\u00f3j […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1531,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_exactmetrics_skip_tracking":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[],"class_list":["post-1530","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-prasa-o-nas"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zielarniapieninska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1530","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/zielarniapieninska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/zielarniapieninska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zielarniapieninska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zielarniapieninska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1530"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/zielarniapieninska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1530\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1532,"href":"https:\/\/zielarniapieninska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1530\/revisions\/1532"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zielarniapieninska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1531"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zielarniapieninska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1530"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/zielarniapieninska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1530"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/zielarniapieninska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1530"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}