![\"Farmakopea](\"https:\/\/herbadium.pl\/wp-content\/uploads\/2017\/03\/farmakopea-nippur-184x300.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\n1. Farmakopea z Nippur.<\/p>\n\n\n\n
Po Sumeryjczykach, ich dziedzictwo przej\u0119li Asyryjczycy i \nBabilo\u0144czycy. Na terenie Niniwy odkopano bibliotek\u0119 kr\u00f3la Asurbanipala, \npochodz\u0105c\u0105 z VII w. p.n.e. Znalezione w niej gliniane tabliczki z ok. \n2000 r. p.n.e. dostarczy\u0142y wielu informacji na temat stosowania ro\u015blin \nleczniczych w Asyrii. Opisano na nich prawie 250 zi\u00f3\u0142.<\/p>\n\n\n\n
W Babilonii leczeniem zajmowali si\u0119 kap\u0142ani. Chorob\u0119 traktowano jako \nkar\u0119 za obraz\u0119 bog\u00f3w. Obrz\u0119dy lecznicze polega\u0142y na sk\u0142adaniu ofiar i \nmodlitwach kap\u0142an\u00f3w. Wykorzystywano te\u017c do leczenia nasiona<\/a>, korzenie<\/a>, kor\u0119<\/a> i \u017cywic\u0119<\/a>\n zi\u00f3\u0142, kt\u00f3re stosowano zewn\u0119trznie i wewn\u0119trznie. W receptach \nbabilo\u0144skich nie podawano miar i wag zi\u00f3\u0142, a odwary i maceraty by\u0142y \nprzyjmowane rano na pusty \u017co\u0142\u0105dek. Leki za\u017cywano z miodem, mlekiem, \nwinem lub oliw\u0105.<\/p>\n\n\n\n Hammurabi, w\u0142adca Babilonu, organizowa\u0142 wyprawy do Ofiru po z\u0142oto, ale tak\u017ce po zio\u0142a. W XVIII w. p.n.e. powsta\u0142 Kodeks Hammurabiego<\/em>,\n kt\u00f3ry zawiera\u0142 opisy lek\u00f3w przywo\u017conych z Egiptu i Indii oraz obowi\u0105zki\n i prawa medyk\u00f3w. Z kolei \u017cyj\u0105cy w VIII w. p.n.e. kr\u00f3l Babilonii \nMardukapaliddina II nakaza\u0142 uprawia\u0107 w swoich ogrodach 64 gatunki ro\u015blin\n leczniczych.<\/p>\n\n\n\n Jednym z najstarszych przekaz\u00f3w pisemnych w chi\u0144skim zio\u0142olecznictwie jest traktat medyczny Shennong Ben Cao Jing<\/a><\/em>,\n napisany prawdopodobnie przez cesarza Shennonga ok. 2800 r. p.n.e. \nWymienia\u0142 on oko\u0142o 365 lek\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie ro\u015blinnych. Pierwszy na \u015bwiecie \nwykaz lek\u00f3w i surowc\u00f3w powsta\u0142 w 502 r. p.n.e. i nawi\u0105zywa\u0142 do dzie\u0142a \nShennonga. Zamieszczono w nim charakterystyki 730 ro\u015blin leczniczych i \n16 000 recept.<\/p>\n\n\n\n Tradycyjna medycyna chi\u0144ska zosta\u0142a usystematyzowana przede wszystkim przez Huang Di w dziele Huang Di Nei Jing<\/em> (Wewn\u0119trzna Klasyka \u017b\u00f3\u0142tego Cesarza<\/em>), napisan\u0105 w latach 475-221 p.n.e. R\u00f3wnie\u017c bardziej wsp\u00f3\u0142czesna klasyka Ben Cao Gang Mu <\/em>(Dzie\u0142o zebrane o materii medycznej<\/em>),\n opracowana przez Li Shizhena (1518-1593 r.) w 1578 r. przyczyni\u0142a si\u0119 \ndo uporz\u0105dkowania medycyny chi\u0144skiej. Dzie\u0142o to wydano w ostatecznej \nformie dopiero w 1596 r. Podano w nim oko\u0142o 10000 recept i opisano 1871 \nsubstancji leczniczych, g\u0142\u00f3wnie ro\u015blinnych.<\/p>\n\n\n\n Polski misjonarz o. Micha\u0142 Piotr Boym (1614-1659 r.) w dziele Rerum sinensium compendiosa descripta<\/em> z XVII w.jako\n pierwszy przet\u0142umaczy\u0142 na j\u0119zyk \u0142aci\u0144ski podstawy medycyny chi\u0144skiej. \nTym samym by\u0142 pierwsz\u0105 osob\u0105, kt\u00f3ra przywioz\u0142a chi\u0144skie tajniki medyczne\n do Europy. Niestety do dnia dzisiejszego trwa zmowa milczenia nad osob\u0105\n o. Boyma i w Europie jest on nieznany, a prawie wszyscy historycy \nmedycyny chi\u0144skiej za pierwsz\u0105 osob\u0105, kt\u00f3ra wprowadzi\u0142a medycyn\u0119 chi\u0144sk\u0105\n do Europy uwa\u017caj\u0105 jego plagiatora Andreasa Cleyera.<\/p>\n\n\n\n W Egipcie, podobnie jak w Babilonii, lecznictwo by\u0142o domen\u0105 kap\u0142an\u00f3w,\n kt\u00f3rzy w czasie zabieg\u00f3w wypowiadali zakl\u0119cia. \u015awi\u0105tynie by\u0142y aptekami i\n o\u015brodkami wiedzy lekarskiej. Uprawiano te\u017c przy nich ro\u015bliny lecznicze.\n \u015awie\u017ce lub suszone zio\u0142a rozdrabniano w mo\u017adzierzach lub m\u0142ynkach, po \nczym zalewano wod\u0105, piwem, winem, oliw\u0105, mlekiem, naparem j\u0119czmiennym \nlub mlekiem, a nast\u0119pnie tak\u0105 mieszank\u0119 gotowano. Leki zio\u0142owe zwykle \nby\u0142y podawane w postaci napar\u00f3w i odwar\u00f3w, ale tak\u017ce jako proszki, \nplastry, ma\u015bci, powid\u0142a czy czopki. Zio\u0142a by\u0142y tak\u017ce wykorzystywane w \nprocesie balsamowania cia\u0142. Pierwszym znanym egipskim medykiem by\u0142 \nkap\u0142an Imhotep (2980-2900 r. p.n.e.).<\/p>\n\n\n\n 2. Papirus Ebersa.<\/p>\n\n\n\n Dzi\u0119ki wymianie handlowej w XX w. p.n.e. do Egiptu nap\u0142ywa\u0142y nowe \nzio\u0142a, kt\u00f3re stosowano w Chinach, Indii, Babilonii czy Syrii. Jednym z \npierwszych egipskich \u017ar\u00f3de\u0142 pisemnych na temat medycyny i fitoterapii \negipskiej jest tzw. papirus Ebersa, kt\u00f3ry pochodzi z czas\u00f3w faraon\u00f3w z \nok. 1550 r. p.n.e. Zw\u00f3j papirusowy zosta\u0142 odnaleziony przez niemieckiego\n egiptologa Georga Ebersa w 1873 r. w Tebach. Najprawdopodobniej zosta\u0142 \nnapisany z wykorzystaniem \u015bwi\u0119tych ksi\u0105g przypisanych bogu Thot. W \npapirusie Ebersa spisano oko\u0142o 800 recept na preparaty wraz z ich \nzastosowaniem, z czego ponad 700 z wykorzystaniem ro\u015blin leczniczych. \nInnym znanym traktatem medycznym jest papirus Edwina Smitha z XVII w. \np.n.e., kt\u00f3ry jest kopi\u0105 pracy z lat 2980-2700 p.n.e. Wcze\u015bniejsze \negipskie malowid\u0142a \u015bcienne z oko\u0142o 2700-2200 r. p.n.e., przedstawiaj\u0105ce \nro\u015bliny, by\u0142y trudne do rozpoznania.<\/p>\n\n\n\n W Indiach r\u00f3wnie\u017c istnia\u0142o zio\u0142olecznictwo na bardzo wysokim \npoziomie. Od V do II tysi\u0105clecia p.n.e. widoczne by\u0142y du\u017ce wp\u0142ywy magii w\n lecznictwie indyjskim. Pierwsze wzmianki o zio\u0142olecznictwie s\u0105 w \nksi\u0119dze Rigwedy<\/em> z ok. 2000 r. p.n.e. Znajdowa\u0142 si\u0119 w niej wykaz 65 ro\u015blin leczniczych. Poprzedza\u0142a ona s\u0142ynn\u0105 ksi\u0119g\u0119 Ajurwedy<\/em> z ok. 1500 r. p.n.e., kt\u00f3ra te\u017c dostarcza\u0142a wiele wiedzy o zio\u0142ach. Jednym z najbardziej znanych tekst\u00f3w Ajurwedy<\/em> jest Astangahrdaya<\/em>, napisany przez Vagbhat\u0119 (550-600 r.). R\u00f3wnie\u017c w staro\u017cytnym tek\u015bcie Atharva Veda<\/em> znalaz\u0142y si\u0119 informacje o ro\u015blinach leczniczych. Hinduski lekarz Saszruta opisa\u0142 760 ro\u015blin o dzia\u0142aniu leczniczym.<\/p>\n\n\n\n Buddyjski kr\u00f3l Asioka w III w. p.n.e. wyda\u0142 dekret porz\u0105dkuj\u0105cy \nzasady zbierania zi\u00f3\u0142 i nakaza\u0142 uprawia\u0107 niekt\u00f3re gatunki ro\u015blin \nleczniczych.<\/p>\n\n\n\n W XVI w. Mongo\u0142owie i naje\u017ad\u017acy europejscy rozprzestrzenili w Indiach\n medycyn\u0119 zachodni\u0105, co os\u0142abi\u0142o pozycj\u0119 Ajurwedy w lecznictwie. Jednak w\n XIX w., wraz z walk\u0105 o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Indii, nast\u0105pi\u0142 powr\u00f3t do \ntradycyjnej medycyny ajurwedyjskiej.<\/p>\n\n\n\n W Indiach stosowano 4 g\u0142\u00f3wne systemy lecznictwa, kt\u00f3re zosta\u0142y opisane w ksi\u0119dze Ajurwedy<\/em>:<\/p>\n\n\n\n Du\u017c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 medycznej wiedzy Grecy przej\u0119li z kultury egipskiej i \negejskiej. Na medycyn\u0119 greck\u0105 du\u017cy wp\u0142yw mia\u0142y te\u017c Indie, Babilon czy \nChiny. Grecja by\u0142a jedn\u0105 z kultur, w kt\u00f3rej do lecznictwa dodawano \npierwiastek boski. Chorych leczono w \u015bwi\u0105tyniach boga sztuki lekarskiej \nAsklepiosa (wed\u0142ug mit\u00f3w by\u0142 on greckim lekarzem, bieg\u0142ym w stosowaniu \nzi\u00f3\u0142), tzw. asklepiejony. Wiele zi\u00f3\u0142 otrzyma\u0142o nazwy botaniczne na cze\u015b\u0107\n bog\u00f3w, bohater\u00f3w i mitycznych heros\u00f3w czy miejsc zwi\u0105zanych z \nmitologi\u0105. Z czasem zacz\u0119li pojawia\u0107 si\u0119 wybitni uczeni, kt\u00f3rzy \nodrzucili udzia\u0142 bog\u00f3w w leczeniu.<\/p>\n\n\n\n Pierwszym z uczonych zajmuj\u0105cych si\u0119 medycyn\u0105 by\u0142 matematyk i filozof\n Pitagoras (ok. 572-497 r. p.n.e.). Odrzuci\u0142 on zabobony w lecznictwie.\n Zaleca\u0142 stosowa\u0107 diet\u0119 i naturalne \u015brodki, pisa\u0142 o stosowaniu zi\u00f3\u0142 i \nich uprawie.<\/p>\n\n\n\n 3. Marmurowe popiersie Hipokratesa.<\/p>\n\n\n\n Hipokrates pochodzi\u0142 z wyspy Kos, po\u0142o\u017conej na morzu Egejskim w \npobli\u017cu Turcji. Dzi\u0119ki swoim osi\u0105gni\u0119ciom nazywany jest ojcem medycyny. \nJest tak\u017ce tw\u00f3rc\u0105 etyki lekarskiej. Do dzisiaj m\u0142odzi lekarze przed \nprzyst\u0105pieniem do praktyki lekarskiej sk\u0142adaj\u0105 \u201cprzysi\u0119g\u0119 Hipokratesa\u201d, \nnakazuj\u0105c\u0105 zawsze ratowa\u0107 \u017cycie ludzkie.<\/p>\n\n\n\n Za ojca medycyny zachodniej uwa\u017ca si\u0119 lekarza Hipokratesa (ok. \n460-377 r. p.n.e.). G\u0142osi\u0142 on zasad\u0119 lecznictwa \u201cpo pierwsze nie \nszkodzi\u0107\u201d. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce choroby s\u0105 wynikiem braku r\u00f3wnowagi w organizmie, a\n do jej przywr\u00f3cenia nale\u017cy stosowa\u0107 zdrow\u0105 diet\u0119 i zio\u0142a wspomagaj\u0105ce \nnaturalne umiej\u0119tno\u015bci samoleczenia ludzi. Odrzuci\u0142 te\u017c teori\u0119, \u017ce \nchoroba jest wy\u0142\u0105cznie kar\u0105 bog\u00f3w. Do sporz\u0105dzania mikstur u\u017cywa\u0142 zi\u00f3\u0142 \nmiejscowych oraz sprowadzanych ze wschodu czy Afryki. Wykorzystywa\u0142 te\u017c \nwiedz\u0119 Asyryjczyk\u00f3w i Hindus\u00f3w. W 100 lat po \u015bmierci Hipokratesa wydano \ndzie\u0142o Corpus Hippocraticum<\/em>, w kt\u00f3rym zamieszczono dorobek jego oraz innych uczonych. W pracy zawarto opisy 236 ro\u015blin leczniczych i prawie 300 surowc\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n R\u00f3wnie\u017c Arystoteles (384-322 r. p.n.e.) zajmowa\u0142 si\u0119 zio\u0142ami. Owocem<\/a> jego dzia\u0142alno\u015bci w tym temacie by\u0142o dzie\u0142o Teoria ro\u015blin<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Ojciec botaniki Teofrast z Eresos (ok. 371-286 r. p.n.e.) by\u0142 autorem\n wybitnych dzie\u0142 po\u015bwi\u0119conych botanice. Opiera\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy innymi na \nnaukach Arystotelesa i Hipokratesa. Opracowa\u0142 oko\u0142o IV w. p.n.e. Histori\u0119 ro\u015blin<\/em>, w kt\u00f3rej opisa\u0142 niespe\u0142na 450 ro\u015blin, w tym wiele leczniczych.<\/p>\n\n\n\n W greckim zio\u0142olecznictwie po raz pierwszy zacz\u0119to zawodowo zajmowa\u0107 \nsi\u0119 zbieraniem, suszeniem i przechowywaniem zi\u00f3\u0142, a tak\u017ce wyrabianiem \nlek\u00f3w i ma\u015bci. Teofrast z Eroses wspomina\u0142 w swoich pracach o jednym z \nbardziej znanych zbieraczy, Dioklesie z Karysty.<\/p>\n\n\n\n W historii rzymskiego zio\u0142olecznictwa zapisa\u0142 si\u0119 Katon Starszy (ok. \n234-149 r. p.n.e.), kt\u00f3ry w II w. p.n.e. wymieni\u0142 w swoim dziele De re rustica<\/em> 120 gatunk\u00f3w ro\u015blin, kt\u00f3re sam uprawia\u0142.<\/p>\n\n\n\n W Rzymie medycyn\u0105 zajmowa\u0142 si\u0119 znany Grek Pedanios Dioskurides z \nAnazarby (ok. 40-90 r.). Jako lekarz wojskowy Nerona uczestniczy\u0142 on w \nwyprawach wojennych, ucz\u0105c si\u0119 przy tym praktyk terapeutycznych w innych\n krajach. Dzi\u0119ki temu zdoby\u0142 obszern\u0105 wiedz\u0119 na temat lek\u00f3w pochodzenia \nro\u015blinnego, mineralnego i zwierz\u0119cego. Zbada\u0142 te\u017c oko\u0142o 600 ro\u015blin, \nkt\u00f3re opisa\u0142 w pi\u0119ciotomowym dziele De materia medica<\/em> z ok. 77 \nr. Ksi\u0105\u017cka ta s\u0142u\u017cy\u0142a w Europie na uczelniach medycznych do XVI w. Do \ndzi\u015b w zio\u0142olecznictwie stosuje si\u0119 84 ro\u015bliny opisane przez \nDioskuridesa.<\/p>\n\n\n\n 4. Klaudiusz Galen.<\/p>\n\n\n\n Innym Grekiem pracuj\u0105cym w Rzymie by\u0142 lekarz i filozof Klaudiusz \nGalen (ok. 130-200 r.), kt\u00f3ry by\u0142 osobistym medykiem cesarzy Marka \nAureliusza, Lucjusza Werusa i Kommodusa. Galen kontynuowa\u0142 osi\u0105gni\u0119cia \nHipokratesa i rozbudowa\u0142 je. Podobnie jak Dioskurides, Galen uwa\u017ca\u0142, \u017ce \ndzia\u0142anie leku uzale\u017cnione jest od postaci, w jakiej jest podawany. \nPodczas przerobu surowc\u00f3w wprowadzi\u0142 proszki, wyci\u0105gi, nalewki, roztwory\n wodne i octowe czy mazid\u0142a. Zauwa\u017cy\u0142 te\u017c, \u017ce podanie r\u00f3wnocze\u015bnie dw\u00f3ch\n surowc\u00f3w mo\u017ce wzm\u00f3c ich dzia\u0142anie. Galen opisa\u0142 w swoich pracach \nsubstancje pochodzenia zwierz\u0119cego i mineralnego oraz 473 substancje \nro\u015blinne. Od jego nazwiska powsta\u0142a nazwa farmacja galenowa, a przetwory\n surowc\u00f3w ro\u015blinnych lub zwierz\u0119cych nazywa si\u0119 preparatami galenowymi.<\/p>\n\n\n\n W historii Rzymu zapisa\u0142 si\u0119 te\u017c rzymski pisarz i urz\u0119dnik Pliniusz Starszy (23-79 r.), kt\u00f3ry napisa\u0142 w 77 r. prac\u0119 Naturalis historia<\/em> (Historia naturalna<\/em>). \n Om\u00f3wi\u0142 w niej oko\u0142o 1000 ro\u015blin na podstawie 2000 tekst\u00f3w napisanych \nprzez 100 autor\u00f3w. Dzie\u0142o to sk\u0142ada\u0142o si\u0119 z 37 ksi\u0105g. Pliniusz Starszy \nprawdopodobnie jako pierwszy odrzuci\u0142 wszelkie praktyki magiczne w \nlecznictwie.<\/p>\n\n\n\n W czasach staro\u017cytnych nieustannie walczono o w\u0142adz\u0119. Cz\u0119sto \nstosowano trucizny w celu wyeliminowania konkurent\u00f3w. Dlatego du\u017cym \nzainteresowaniem cieszy\u0142y si\u0119 trucizny i odtrutki. Skuteczne antidotum \nna trucizny znalaz\u0142 kr\u00f3l Pontu Mitrydates (120-63 r. p.n.e.). \nPrzyjmowa\u0142 on trucizny w coraz wi\u0119kszych dawkach oraz stosowa\u0142 w\u0142asne \nantidotum, sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 z 54 zi\u00f3\u0142. W rezultacie uodporni\u0142 si\u0119 na \ntrucizny. W I w. lekarz cesarza Nerona, Andromachos, rozszerzy\u0142 sk\u0142ad \nodtrutki Mitrydatesa do 89 sk\u0142adnik\u00f3w i w takiej postaci stosowano j\u0105, \npod nazw\u0105 teriak, do po\u0142owy XIX w.<\/p>\n\n\n\n Pierwsze wzmianki o zio\u0142ach leczniczych w Polsce pochodz\u0105 z Biskupina\n z prze\u0142omu VIII i VII w. p.n.e. \u0179r\u00f3d\u0142em s\u0105 wykopaliska archeologiczne, w\n kt\u00f3rych znaleziono nasiona zi\u00f3\u0142. Wiele porad o zio\u0142ach przekazywano \nustnie z pokolenia na pokolenie, dlatego nie przetrwa\u0142y one pr\u00f3by czasu.<\/p>\n\n\n\n Po upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego mn\u00f3stwo dzie\u0142 naukowych \nstaro\u017cytnych pisarzy uleg\u0142o zniszczeniu. Odnotowany by\u0142 regres w \ndziedzinie medycyny. Botanika by\u0142a s\u0142abo rozwini\u0119ta, a dobroczynne \ndzia\u0142anie ro\u015blin mia\u0142o by\u0107 wynikiem praktyk magicznych. Do \nrozpowszechnienia si\u0119 wiedzy o zio\u0142ach w tym okresie w Europie \nprzyczyni\u0142 si\u0119 cesarz Karol Wielki, kt\u00f3ry w VIII w. w rozporz\u0105dzeniu Capitulare de <\/em>villis\n przekaza\u0142 dok\u0142adne instrukcje jakie ro\u015bliny, w tym zio\u0142a, maj\u0105 by\u0107 \nuprawiane w jego wiejskich posiad\u0142o\u015bciach. Pierwszym dzie\u0142em botanicznym\n \u015bredniowiecza by\u0142o Liber de cultura <\/em>hortum, kt\u00f3rego autorem by\u0142 Walahfrid Stabo von der Reichenau. Praca ta znana te\u017c jako Hortulus<\/em>\n opisywa\u0142a 24 zio\u0142a lecznicze i ozdobne. Dopiero w XI i XII w. pojawi\u0142y \nsi\u0119 szersze dzie\u0142a z zakresu farmakologii. Opracowanie Saladyna z Ascoli\n o tytule Compedium aromatariorum<\/em> by\u0142o jednym z pierwszych \npodr\u0119cznik\u00f3w farmacji. Z kolei wenecki lekarz Gualtieri przyczyni\u0142 si\u0119 \ndo powstania pierwszych ogrod\u00f3w z ro\u015blinami leczniczymi.<\/p>\n\n\n\n O\u015brodkami rozwoju nauk, w tym medycyny, by\u0142y w \u015bredniowieczu \nklasztory. Pierwszy klasztor w 529 r. zbudowali benedyktyni na g\u00f3rze \nMonte Cassino. Z pocz\u0105tku mnisi pieszo poszukiwali ro\u015blin w lasach, \npolach i \u0142\u0105kach. Jednak z czasem zacz\u0119li uprawia\u0107 zio\u0142a w \nprzyklasztornych ogrodach, studiowali ksi\u0119gi medyczne. Zebrane zio\u0142a \nsuszyli i konserwowali. Sprawdzonym ro\u015blinom leczniczym nadawali imiona \n\u015bwi\u0119tych os\u00f3b. Mnisi rozpowszechniali w Europie wiedz\u0119 o zio\u0142ach \nwypracowan\u0105 przez tysi\u0105clecia.<\/p>\n\n\n\n Ogromny wk\u0142ad w rozw\u00f3j zio\u0142olecznictwa w \u015bredniowieczu mia\u0142 zakon \nbenedyktyn\u00f3w. Niemiecka benedyktynka \u015bw. Hildegarda z Bingen (1098-1179 \nr.) w dziele Phisica<\/em> opisa\u0142a oko\u0142o 1000 surowc\u00f3w leczniczych \npochodzenia ro\u015blinnego i zwierz\u0119cego oraz ludowe metody leczenia. Innym \njej wa\u017cnym dzie\u0142em by\u0142o Causae et curae<\/em>. Wa\u017cnym o\u015brodkiem monastycznym by\u0142o w tym czasie opactwo Montefiascone. Mie\u015bci\u0142a si\u0119 tam apteka si\u00f3str benedyktynek.<\/p>\n\n\n\n Dominikanin i biskup Ratyzbony Albert Wielki (ok. 1193-1280 r.) by\u0142 \nniemieckim przyrodnikiem, filozofem i teologiem. Napisa\u0142 \nsiedmiocz\u0119\u015bciowe dzie\u0142o Alberti Magni ex ordine praedicarotum de Vegetabilibus libri VII <\/em>po\u015bwi\u0119cone\n tak\u017ce zio\u0142om. Du\u017ce zas\u0142ugi dla zielarstwa mia\u0142 tak\u017ce alchemik, \nastronom, filozof i znany lekarz Arnaud de Villeneuve (1235-1311 r.). \nZacz\u0105\u0142 szerzej stosowa\u0107 wyci\u0105gi zio\u0142owe i olejki eteryczne<\/a>. Z kolei z XIV w. zachowa\u0142y si\u0119 spisy ro\u015blin leczniczych Mateusza Sylvaticusa (Matteo Silvatico) z dzie\u0142a Viridarium<\/em>.<\/p>\n\n\n\n W \u015bredniowiecznej Europie kszta\u0142cono tak\u017ce lekarzy w s\u0142ynnej szkole w\n Salerno, zwanej matk\u0105 europejskich uniwersytet\u00f3w, gdzie wykorzystywano \nwiedz\u0119 medycyny arabskiej. Powsta\u0142a ona w X w. Medycy z Salerno starali \nsi\u0119 pokonywa\u0107 choroby lecz\u0105c cia\u0142o i dusz\u0119, tak\u017ce poprzez odpowiednie, \nzr\u00f3wnowa\u017cone od\u017cywianie. Ich filozofia leczenia nie odbiega\u0142a wiele od \nmedycyny chi\u0144skiej, tybeta\u0144skiej czy ajurwedyjskiej. Absolwenci uczelni \npraktykowali w wielu krajach.<\/p>\n\n\n\n Do najwybitniejszych uczonych tej uczelni nale\u017ca\u0142 Konstantyn Afryka\u0144czyk z Kartaginy (zmar\u0142 ok. 1085 r.). Napisa\u0142 m.in. Degradibus simplicium<\/em>,\n w kt\u00f3rym wymieni\u0142 168 ro\u015blin leczniczych i ponad 200 lek\u00f3w. Innym \nznanym uczonym szko\u0142y w Salerno by\u0142 Miko\u0142aj Prze\u0142o\u017cony (Nicolaus \nPraepositus), kt\u00f3rego dzie\u0142o z oko\u0142o 1140 r. Antidotarium paruum<\/em> by\u0142o swoist\u0105 farmakope\u0105 \u00f3wczesnych aptek do XVI w.<\/p>\n\n\n\n Dost\u0119p do klasztor\u00f3w by\u0142 bardzo trudny dla przeci\u0119tnego \nspo\u0142ecze\u0144stwa, st\u0105d te\u017c rozwin\u0119\u0142a si\u0119 medycyna ludowa, przesycona magi\u0105 i\n zabobonami. Uprawiali j\u0105 znachorzy, wr\u00f3\u017cbici, gu\u015blarze czy czarownice \n(\u015bredniowiecze by\u0142o okresem polowa\u0144 na czarownice). Opr\u00f3cz podawania \nleku, wszechobecne by\u0142y rytua\u0142y, okadzanie, zakl\u0119cia, kt\u00f3re wzmacnia\u0142y \nefekt psychologiczny na nie\u015bwiadomym, prostym ludzie. Uwa\u017cano, \u017ce \nchorob\u0119 mog\u0105 powodowa\u0107 z\u0142e moce, kl\u0105twy, op\u0119tanie czy uk\u0142ad planet. \nPowszechnie wierzono w nadprzyrodzon\u0105 moc zi\u00f3\u0142, dlatego wieszano je te\u017c w\n domach lub noszono przy sobie, aby uchroni\u0107 si\u0119 przed z\u0142ymi czarami i \nurokami.<\/p>\n\n\n\n Podczas gdy w europejskim lecznictwie by\u0142o du\u017co zabobon\u00f3w, w \u015bwiecie \nmuzu\u0142ma\u0144skim medycyna kwit\u0142a. Arabowie jako pierwsi wykorzystywali \nnowoczesn\u0105 metod\u0119 destylacji, kt\u00f3ra znalaz\u0142a szerokie zastosowanie w \nlecznictwie. Wprowadzili do lecznictwa nowe formy lek\u00f3w: syropy, wody \naromatyczne, spirytusy lecznicze. Byli prekursorami chemii, w\u00f3wczas \nzwanej alchemi\u0105. Najs\u0142ynniejszym arabskim alchemikiem tamtych czas\u00f3w by\u0142\n Abn Schabir el Sofi, znany jako Gabir lub Geber.<\/p>\n\n\n\n 5. Portret Avicenny na srebrnej wazie w mauzoleum w Hamadanie.<\/p>\n\n\n\n Wybitny islamski przyrodnik i filozof Abu Ali Ibn Sina z Buchary, \nznany jako Avicenna (980-1037 r.) by\u0142 odkrywc\u0105 metody destylacji olejk\u00f3w\n eterycznych. Opracowa\u0142 te\u017c dzie\u0142o Al-Kanun fi at-tibb<\/em> (Canon medicinae<\/em>),\n w kt\u00f3rej po\u0142\u0105czy\u0142 wiedz\u0119 Galena i Dioskuridesa ze wsp\u00f3\u0142czesnymi \nnaukami. Avicenna w dw\u00f3ch ksi\u0119gach z pi\u0119ciu zawar\u0142 informacje o lekach i\n odtrutkach. Do swojej pracy w\u0142\u0105czy\u0142 te\u017c ro\u015bliny stosowane w Persji, \nChinach, Tybecie i Indiach. \u0141\u0105cznie opisa\u0142 oko\u0142o 800 ro\u015blin. Praca ta \nstanowi\u0142a podstaw\u0119 kszta\u0142cenia muzu\u0142ma\u0144skich, a tak\u017ce chrze\u015bcija\u0144skich \nlekarzy przez wiele stuleci. R\u00f3wnie\u017c w\u015br\u00f3d benedykty\u0144skich mnich\u00f3w \ncieszy\u0142a si\u0119 ona uznaniem. W XII w. zosta\u0142a przet\u0142umaczona na j\u0119zyk \n\u0142aci\u0144ski i doczeka\u0142a oko\u0142o 30 wyda\u0144. Do dzi\u015b nie wszystkie ro\u015bliny \nwymienione przez Avicenn\u0119 zosta\u0142y zidentyfikowane.<\/p>\n\n\n\n Arabowie wprowadzili do uprawy \u015br\u00f3dziemnomorskiej niekt\u00f3re ro\u015bliny indyjskie i chi\u0144skie.<\/p>\n\n\n\n W epoce odrodzenia dosz\u0142o do du\u017cych zmian w lecznictwie. Najwi\u0119kszym \nreformatorem farmakologii by\u0142 szwajcarski lekarz, przyrodnik, alchemik i\n filozof Teofrast Paracelsus (1493-1541 r.), kt\u00f3ry nie zgadza\u0142 si\u0119 z \nnaukami Hipokratesa, Galena i Avicenny. Powsta\u0142y w\u00f3wczas dwa nurty w \nleczeniu zio\u0142ami. Pierwszy \u2013 kontynuuj\u0105cy dokonania Galena, w kt\u00f3rym \nwykorzystywa\u0142o si\u0119 ca\u0142e cz\u0119\u015bci ro\u015blin. Drugi \u2013 zgodny z teoriami \nParacelsusa, kt\u00f3ry wyodr\u0119bnia\u0142 zwi\u0105zki czynne z ro\u015blin. Wed\u0142ug pogl\u0105d\u00f3w \nszwajcarskiego uczonego wyodr\u0119bnione substancje mia\u0142y mie\u0107 odpowiednie \ndzia\u0142anie lecznicze na konkretne choroby. Paracelsus w\u0142\u0105czy\u0142 do lek\u00f3w \nzio\u0142owych alkohol, ze wzgl\u0119du na jego w\u0142a\u015bciwo\u015bci konserwuj\u0105ce i \nrozpuszczaj\u0105ce. Zas\u0142yn\u0105\u0142 te\u017c w terapiach, w kt\u00f3rych stosowa\u0142 diet\u0119, \n\u015bwie\u017ce powietrze, spok\u00f3j i wodolecznictwo oraz mieszanki zio\u0142owe, nawet z\n kilkunastu zi\u00f3\u0142. Paracelsus twierdzi\u0142 te\u017c, \u017ce cechy morfologiczne \nro\u015blin jak kszta\u0142t li\u015bci<\/a>,\n kolor ro\u015bliny, wskazywa\u0142y na jej dzia\u0142anie lecznicze np. li\u015bcie w \nkszta\u0142cie serca powinny by\u0107 stosowane w leczeniu chor\u00f3b serca. Dzi\u015b ju\u017c \nwiemy, \u017ce to by\u0142o mylne przekonanie. Szwajcarski lekarz napisa\u0142 te\u017c \nwielkie dzie\u0142o Herbier<\/em>, w kt\u00f3rym opisa\u0142 swoj\u0105 wiedz\u0119.<\/p>\n\n\n\n Paracelsus g\u0142osi\u0142, \u017ce wszystkie \u0142\u0105ki, pastwiska, lasy i g\u00f3ry, a nawet\n pustynie s\u0105 aptekami. Trudno si\u0119 z tym nie zgodzi\u0107, gdy\u017c szacuje si\u0119, \n\u017ce na \u015bwiecie jest oko\u0142o 40 000 gatunk\u00f3w ro\u015blin, kt\u00f3re nale\u017ca\u0142oby uzna\u0107 \nza lecznicze.<\/p>\n\n\n\n W\u015br\u00f3d os\u00f3b, kt\u00f3re rozpowszechni\u0142y zio\u0142olecznictwo w okresie \nodrodzenia znalaz\u0142 si\u0119 \u015bw. Jan Bo\u017cy, za\u0142o\u017cyciel zakonu bonifratr\u00f3w. Jego\n liczne podr\u00f3\u017ce w XVI w., mi\u0119dzy innymi do p\u00f3\u0142nocnej Afryki, pomoc \nchorym i cierpi\u0105cym oraz je\u0144com, przyczyni\u0142y si\u0119 do zdobycia nowych \ndo\u015bwiadcze\u0144 i wiedzy medycznej, kt\u00f3r\u0105 rozpropagowa\u0142 w Europie. Zakonnik \nda\u0142 te\u017c pocz\u0105tek nowoczesnym, jak na te czasy, szpitalom w ca\u0142ej \n\u015brodkowej i po\u0142udniowej Europie.<\/p>\n\n\n\n Odkrycia geograficzne r\u00f3wnie\u017c przyczyni\u0142y si\u0119 do rozwoju \nzio\u0142olecznictwa, zw\u0142aszcza odkrycie Ameryki przez Krzysztofa Kolumba w \n1492 r. oraz znalezienie nowej drogi morskiej z Portugalii do Indii \nprzez Vasco da Gama w 1498 r. Dzi\u0119ki tym odkryciom zwi\u0119kszy\u0142 si\u0119 te\u017c \ndost\u0119p do zi\u00f3\u0142, kt\u00f3re dotychczas by\u0142y bardzo kosztowne. \u017beglarze \nprzywozili do Europy zio\u0142a stosowane w lecznictwie ludowym innych \nkultur. Niespotykane do tej pory na Starym Kontynencie surowce badano \npod k\u0105tem w\u0142a\u015bciwo\u015bci leczniczych. Znawc\u0105 ro\u015blin zamorskich sta\u0142 si\u0119 \nw\u00f3wczas hiszpa\u0144ski lekarz z uniwersytetu w Sewilli Miko\u0142aj Monardes \n(1493-1578 r.). By\u0142 on tw\u00f3rc\u0105 pierwszego muzeum surowc\u00f3w leczniczych.<\/p>\n\n\n\n Dzi\u0119ki odkryciu druku powstawa\u0142o wi\u0119cej zielnik\u00f3w i zacz\u0119\u0142y by\u0107 one bardziej popularne. Pierwszym drukowanym zielnikiem by\u0142o Herbarium <\/em>autorstwa Apuleiusa Platonicusa, wydane prawdopodobnie w 1481 r. Kolejnym dzie\u0142em by\u0142 moguncki Ortus sanitatis<\/em>\n z 1491 r., rozpowszechniony w Niemczech i W\u0142oszech. Nie by\u0142y one jednak\n wolne od \u015bredniowiecznych zabobon\u00f3w. Nowatorskimi pracami by\u0142y dzie\u0142a \nOttona Brunfelsa z lat 1530-1536 i Leonarda Fuchsa z 1543 r. Mia\u0142y one \npoprawne opisy ro\u015blin i ryciny. Nie nale\u017cy te\u017c zapomina\u0107 o lekarzu i \nbotaniku, profesorze Karolu Kluzjuszowi (1526-1609 r.), kt\u00f3ry by\u0142 \nautorem dzie\u0142a Exoticorum libri decem<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Po odkryciu w 1650 r. schematu kr\u0105\u017cenia krwi przez Williama Harveya (1578-1657 r.), leki sporz\u0105dzano wed\u0142ug recept Galena.<\/p>\n\n\n\n Odkrycie druku r\u00f3wnie\u017c w Polsce spopularyzowa\u0142o dost\u0119pne zielniki, \nkt\u00f3re by\u0142y drukowane w j\u0119zykach narodowych. Dost\u0119p do nich mieli ludzie \nzamo\u017cni. Cz\u0142owiekiem odrodzenia, kt\u00f3ry zajmowa\u0142 si\u0119 zio\u0142ami by\u0142 profesor\n Akademii Krakowskiej, ksi\u0105dz Jan Stanko. W swoim r\u0119kopisie Antibolomenum<\/em>\n z 1472 r. opisa\u0142 513 surowc\u00f3w ro\u015blinnych. Przedstawi\u0142 w nim tak\u017ce \npreparaty i narz\u0119dzia medyczne. W pracy pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 nazwami w j\u0119zyku \n\u0142aci\u0144skim, greckim, niemieckim i polskim.<\/p>\n\n\n\n Innym polskim zielarzem by\u0142 Stefan Falimierz, kt\u00f3ry napisa\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119 zielarsk\u0105 o tytule O zio\u0142ach i mocy ich <\/em>w 1534 r. Stanowi\u0142a ona kompilacj\u0119 staro\u017cytnych i \u015bredniowiecznych prac.<\/p>\n\n\n\n 6. Szymon Syre\u0144ski. Portret wykonany przez Jana Nepomucena Basi\u0144skiego.<\/p>\n\n\n\n Botanik i zielarz, profesor Szymon z \u0141owicza opisa\u0142 350 ro\u015blin w swoim dziele z 1582 r. pt. Nomenclator seu Aemiki Maeri de herbarium viritibus cum veris figuris herbarum<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Sw\u00f3j wk\u0142ad w rozw\u00f3j zio\u0142olecznictwa mia\u0142 tak\u017ce botanik, lekarz i \nksi\u0105dz Marcin z Urz\u0119dowa (1502-1573 r.), kt\u00f3ry w swoim zielniku Herbarz Polski, to jest o przyrodzeniu zi\u00f3\u0142 i drzew rozmaitych i innych rzeczy do lekarstw nale\u017c\u0105cych ksi\u0105g dwoje<\/em> z 1595 r. opisa\u0142 372 ro\u015bliny krajowe i 105 zamorskich. Scharakteryzowa\u0142 tak\u017ce surowce niezb\u0119dne do wyrobu lek\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Bez w\u0105tpienia najcenniejsz\u0105 prac\u0105 polskiego okresu o\u015bwiecenia by\u0142 pi\u0119ciotomowy Zielnik herbarzem z j\u0119zyka \u0142aci\u0144skiego zowi\u0105<\/em>\n z 1613 r. autorstwa botanika i lekarza Szymona Syre\u0144skiego (1540-1611 \nr.), zwanego Syreniuszem. Uczony skatalogowa\u0142 w niej 765 ro\u015blin, \numieszczaj\u0105c przy ka\u017cdej opis, informacje o uprawie, przechowywaniu, \nw\u0142a\u015bciwo\u015bciach i zaleceniu leczniczym. By\u0142o to najobszerniejsze \nopracowanie w Europie na tamte czasy.<\/p>\n\n\n\n Innymi znanymi dzia\u0142ami tego okresu by\u0142y np. dzie\u0142o z 1543 r. z \nzakresu zielarstwa, napisane przez Stefana z Kobylina, czy te\u017c z 1568 r.\n Marcina Sennika Herbarz to jest zi\u00f3\u0142 tutecznych, postronnych i zamorskich opisanie<\/em>.<\/p>\n\n\n\n W dobie o\u015bwiecenia istotny wp\u0142yw na rozw\u00f3j zio\u0142olecznictwa mia\u0142 \nszwedzki przyrodnik i lekarz Karol Linneusz (1707-1778 r.). By\u0142 on \ntw\u00f3rc\u0105 systemu klasyfikacji ro\u015blin i zwierz\u0105t, opisa\u0142 10 000 gatunk\u00f3w \nro\u015blin i wyodr\u0119bni\u0142 10 grup zi\u00f3\u0142 wed\u0142ug zapachu i dzia\u0142ania na organizm \nnp. o aromacie korzennym i w\u0142a\u015bciwo\u015bciach uspokajaj\u0105cych.<\/p>\n\n\n\n Do post\u0119pu zio\u0142olecznictwa w Polsce przyczyni\u0142 si\u0119 przyrodnik i \nproboszcz ciechanowski Jan Krzysztof Kluk (1739-1796 r.), kt\u00f3ry \nopracowa\u0142 trzytomowy Dykcjonarz ro\u015blinny<\/em>, b\u0119d\u0105cy opisem flory \ncentralnej Polski i Litwy. Nie zabrak\u0142o w nim charakterystyki leczniczej\n ro\u015blin. W 1786 roku ksi\u0105dz Jan Kluk podzieli\u0142 \u015bwiat ro\u015blin na drzewa, \nkrzewy, podkrzewy i zio\u0142a.<\/p>\n\n\n\n W dziele Seydlera Analecta pharmacognostica<\/em> po raz pierwszy pojawi\u0142a si\u0119 nazwa farmakognozja.<\/p>\n\n\n\n Profesor farmacji w Bernie Fryderyk Fl\u00fcckiger opracowa\u0142 w XIX w. dzie\u0142o Pharmakognosie des Phlanzenreiches<\/em>,\n w kt\u00f3rym przedstawi\u0142 ca\u0142\u0105 dotychczasow\u0105 wiedz\u0119 na temat ro\u015blin, \npotwierdzon\u0105 badaniami. W po\u0142owie XIX w. wyr\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 w dziedzinie \nznajomo\u015bci i popularyzacji zi\u00f3\u0142 wybitny polski botanik i lekarz, \nprofesor Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego, Napoleon Ignacy Rafa\u0142 \nCzerwiakowski (1808 -1882 r.). Jednym z jego doskona\u0142ych dzie\u0142 jest Botanika lekarska do wyk\u0142ad\u00f3w oraz dla u\u017cycia lekarzom i aptekarzom<\/em>\n z 1861 r. W Stanach Zjednoczonych Samuel Thompson (1794-1868 r.) \nopiera\u0142 si\u0119 na tradycyjnych lekach. Eklektycyzm \u0142\u0105cz\u0105cy najlepsze \naspekty europejskiego i ameryka\u0144skiego zio\u0142olecznictwa by\u0142 przestrzegany\n przez kilku tysi\u0119cy lekarzy na prze\u0142omie XIX w. Jego tw\u00f3rc\u0105 w oko\u0142o \n1830 r. by\u0142 Wooster Beech.<\/p>\n\n\n\n W 1803 r. niemiecki chemik Friedrich Wilhelm Adam Sert\u00fcrner \n(1783-1841 r.), jako pierwszy wyodr\u0119bni\u0142 z opium morfin\u0119 w postaci \nbia\u0142ego krystalicznego zwi\u0105zku. Przyj\u0119to j\u0105 entuzjastycznie jako \u015brodek \nu\u015bmierzaj\u0105cy b\u00f3l. Wkr\u00f3tce t\u0105 sam\u0105 metod\u0105 zacz\u0119to otrzymywa\u0107 inne \nsubstancje czynne z ro\u015blin.<\/p>\n\n\n\n Badania fitochemiczne na dobre zago\u015bci\u0142y w XIX w. Naukowcy zacz\u0119li na\n du\u017c\u0105 skal\u0119 wyodr\u0119bnia\u0107 zwi\u0105zki biologicznie czynne z ro\u015blin, jak \nmorfina, chinina, kofeina nale\u017c\u0105cych do alkaloid\u00f3w<\/a>.\n Ich dok\u0142adne przebadanie pozwoli\u0142o na tworzenie zwi\u0105zk\u00f3w syntetycznych.\n W tym czasie znaczenie leczenia tradycyjnego zio\u0142ami znacznie spad\u0142o. \nNadal mia\u0142o swoich propagator\u00f3w, jak niemiecki ksi\u0105dz Sebastian Kneipp \n(1821-1897 r.), Johann K\u00fcnzle, Samuel Hahnemann, Jan Biega\u0144ski \n(1863-1939 r.) czy Miko\u0142aj Kopernik, ale nowe trendy medyczne nie by\u0142y \nprzychylne tym praktykom. W krajach oddalonych od du\u017cych o\u015brodk\u00f3w \nhandlowych jak Litwa, Ru\u015b czy Ukraina nadal bardziej popularna by\u0142a \nmedycyna ludowa.<\/p>\n\n\n\n Nazwa fitoterapia po raz pierwszy zosta\u0142a u\u017cyta w 1898 r. przez niemieckiego lekarza Karla Kanta w publikacji Fitoterapia \u2013 spos\u00f3b leczenia chor\u00f3b nietoksycznymi ro\u015blinami wed\u0142ug naturalnego sposobu<\/em>. Nazwa ta przyj\u0119\u0142a si\u0119 w Europie w 1938 r.<\/p>\n\n\n\n Rozw\u00f3j chemii w pocz\u0105tkach XX w. i kolejne odkrycia (np. \nantybiotyk\u00f3w) sprawi\u0142y, \u017ce zacz\u0119to zupe\u0142nie odchodzi\u0107 od lek\u00f3w \nro\u015blinnych. W tym czasie istnienie zio\u0142olecznictwa by\u0142o zagro\u017cone w \nobliczu nowoczesnej chemioterapii (dzi\u015b to okre\u015blenie ma inne \nznaczenie).<\/p>\n\n\n\n Od ko\u0144ca XX w. obserwuje si\u0119 wzmo\u017cone zainteresowanie ro\u015blinami \nleczniczymi i ich dzia\u0142aniem na organizm. Jest to wynikiem pojawieniu \nsi\u0119 wielu nowych chor\u00f3b, wzrostu \u015bwiadomo\u015bci ekologicznej oraz przede \nwszystkim braku lub zmiennej skuteczno\u015bci lek\u00f3w syntetycznych w \nprzypadku cz\u0119\u015bci chor\u00f3b oraz wyst\u0119powania skutk\u00f3w ubocznych wielu \n\u015brodk\u00f3w chemicznych czy uzale\u017cniania si\u0119 od nich. Mimo to nie zawsze \nmo\u017cna zrezygnowa\u0107 z lek\u00f3w syntetycznych. W takich wypadkach warto \nrozwa\u017cy\u0107 zio\u0142a jako wsparcie w g\u0142\u00f3wnym leczeniu.<\/p>\n\n\n\n Wsp\u00f3\u0142czesne zio\u0142olecznictwo rozwija si\u0119 w trzech kierunkach:<\/p>\n\n\n\n Aktualnie prowadzi si\u0119 wiele bada\u0144 nad surowcami ro\u015blinnymi, okre\u015bla si\u0119 ich zasoby, metody uprawy i aklimatyzacji w nierodzimych klimatach. Opracowuje si\u0119 coraz nowocze\u015bniejsze metody badania surowc\u00f3w ro\u015blinnych, poznaje si\u0119 nowe ro\u015bliny z teren\u00f3w trudnodost\u0119pnych, jak d\u017cungle, stepy. Niekt\u00f3rych ro\u015blinnych sk\u0142adnik\u00f3w chemicznych nadal nie mo\u017cna wytworzy\u0107 na drodze syntezy. Solidna wiedza i praktyki lekarzy medycyny naturalnej pozwalaj\u0105 na skuteczne wykorzystanie zi\u00f3\u0142. Praktycy znajduj\u0105 dla nich coraz to nowsze zastosowania. Mo\u017cliwe, \u017ce w przysz\u0142o\u015bci uda si\u0119 odnale\u017a\u0107 skuteczne leki pochodzenia ro\u015blinnego, kt\u00f3re poradz\u0105 sobie z nieuleczalnymi dot\u0105d chorobami. \u0179r\u00f3d\u0142o: https:\/\/herbadium.pl\/medycyna-tradycyjna\/historia-ziololecznictwa Historia leczenia zio\u0142ami jest prawdopodobnie r\u00f3wnie stara jak historia naszej cywilizacji. Pocz\u0105tkowo zio\u0142a by\u0142y jedynie sk\u0142adnikiem diety w formie przypraw. Archeolodzy z USA odkryli, \u017ce przyprawy by\u0142y stosowane ju\u017c w epoce kamienia \u0142upanego 50 000 lat temu. W\u015br\u00f3d plemion pierwotnych, zbieraniem zi\u00f3\u0142 zajmowa\u0142y si\u0119 g\u0142\u00f3wnie kobiety. Wiele tysi\u0119cy lat temu dostrze\u017cono dodatkowe skutki zdrowotne zi\u00f3\u0142 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":267,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-326","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-sekcja-1"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zielarniapieninska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/326","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/zielarniapieninska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/zielarniapieninska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zielarniapieninska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zielarniapieninska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=326"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/zielarniapieninska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/326\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":395,"href":"https:\/\/zielarniapieninska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/326\/revisions\/395"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zielarniapieninska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/267"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zielarniapieninska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=326"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/zielarniapieninska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=326"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/zielarniapieninska.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=326"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}Chiny<\/h3>\n\n\n\n
Egipt<\/h3>\n\n\n\n
![\"Recepty](\"https:\/\/herbadium.pl\/wp-content\/uploads\/2017\/03\/papirus-ebersa-231x300.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\nIndie<\/h3>\n\n\n\n
Grecja<\/h3>\n\n\n\n
![\"Popiersie](\"https:\/\/herbadium.pl\/wp-content\/uploads\/2017\/03\/hipokrates-212x300.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\nRzym<\/h3>\n\n\n\n
![\"Litografia](\"https:\/\/herbadium.pl\/wp-content\/uploads\/2017\/03\/galen-227x300.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\nPolska<\/h3>\n\n\n\n
\u015aredniowiecze<\/h2>\n\n\n\n
Arabskie \u015bredniowiecze<\/h3>\n\n\n\n
![\"Portret](\"https:\/\/herbadium.pl\/wp-content\/uploads\/2017\/03\/avicenna-225x300.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\nOdrodzenie<\/h2>\n\n\n\n
Odrodzenie w Polsce<\/h3>\n\n\n\n
![\"Portret](\"https:\/\/herbadium.pl\/wp-content\/uploads\/2017\/03\/szymon-syrenski-212x300.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\nO\u015bwiecenie<\/h2>\n\n\n\n
Wiek XIX do czas\u00f3w obecnych<\/h2>\n\n\n\n
\u0179r\u00f3d\u0142o: https:\/\/herbadium.pl\/medycyna-tradycyjna\/historia-ziololecznictwa#ixzz5zcYE3RyN<\/a><\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"